در حال بارگذاری
سایز فونت: 1 2 3      
صفحه اول  >> نشریه >> شماره 1634 - تاریخ 1399/10/20 >> اقتصادی
روزنامه گویه - آسیب شناسی موانع تحقق اقتصاد سالم از منظر قرآن وروایات
آسیب شناسی موانع تحقق اقتصاد سالم از منظر قرآن وروایات
براساس آموزه‌های قرآن ، قوام جامعه به اقتصاد و سلامت آن است. اقتصاد سالم و اسلامی می تواند جامعه


قسمت اول
صغری مولائی علی آبادی دانشجوی علوم قرآن وحدیث
چکیده
براساس آموزه‌های قرآن ، قوام جامعه به اقتصاد و سلامت آن است. اقتصاد سالم و اسلامی می تواند جامعه را به رشد و تکامل دنیوی و اخروی برساند ، هم موجب رونق و شکوفایی اقتصاد کشور شود و هم از ورود کالاهای قاچاق به کشور جلوگیری کند. اولین مرحله در رسيدن به اهداف اقتصاد سالم ، شناخت آسيب هاي اقتصادي است که زمينه را براي افزايش استقلال اقتصادي و سالم آماده مي کند اگر اقتصاد اسلامی در جامعه‌ محقق شود موجبات پیشرفت کشورخواهد بود و اگر انحصار ثروت ملی در دست گروه خاص باشد مانع اقتصاد سالم بوده و فساد و تباهی اقتصادی چون انباشت ثروت، کنز، اتراف، تکاثر، رباخواری و مانند آن ها را موجب می‌شود خداوند متعال مال و ثروت را موجب قوام و آرامش زندگى بشر قرار داده است . در این مقاله سعی بر آن شده است  تا بر اساس قرآن و روایات موانع تحقق اقتصاد سالم ، استخراج ودر نهایت با نگاهی کلان تر ، موانع ، تبیین و تحلیل شده است.
مقدمه
از جمله مسائلی که آگاهی از آن از دیر زمان مورد توجه همگان بوده امکان رسیدن به اقتصاد مطلوب است و زندگی انسان در جهان مادی بدون اقتصاد معنایی ندارد؛ مهم‌ترین عاملی که جامعه ی انسانی را بر اساس خود پایدار می‌دارد اقتصاد است . این پژوهش برآن است تا با نگاهی قرآنی و روایی به مسأله ی اقتصاد سالم  اهتمام ورزیده و آسیب های موانع تحقق اقتصاد سالم را از منظر آیات و روایات بررسی کند.
مفهوم شناسی اقتصاد
اقتصاد از ریشه ی «قصد» به معنای پیمودن راه میانه و دوری از افراط و تفریط در طی مسیر است. می توان گفت که  واژه ی اقتصاد در زبان عربی معنای «میانه روی» و «اعتدال» دارد. تعادل در دخل وخرج (1)به معناى تصمیم گیرى و اراده به انجام کارى (2) اﻋﺘﺪال و میانه روي و اﺳﺘﻘﺎﻣﺖ در راه (3) عدل و میانه روى، حد وسط میان اسراف و تقتیر ، استقامت  و پایدارى در مسیر(4)
 تعریف اصطلاحی اقتصاد
در تعریف اصطلاحی، اقتصاد در مدل غربی به معنی مدیریت منابع محدود برای پاسخگویی به نیازهای نامحدود است. در حالی که در اسلام منابع و امکانات نامحدود معرفی شده‌اند. اقتصاد و برنامه ریزی برای معاش باید طوری باشد که معاد انسان را رقم بزند و کسب رضایت خداوند به عنوان غایت و نهایت مطلوب اقتصاد در نظر گرفته می شود. اقتصاد در معانی اصطلاحی آن، که امروزه بیشتر مورد استفاده قرار می گیرد علمی است که رفتار و رابطه ی انسان را با اشیاء مادی مورد نیاز او که به رایگان در طبیعت نمی یابد مورد مطالعه قرار می دهد. (5)در اصطلاح، اقتصاد از رشته هاى علوم اجتماعى به شمار می رود که در رابطه با رفتارهاى گوناگون انسانى در زمینه ی فعالیت هاى اقتصادى و تفسیر واقعیات ظاهرى مرتبط با این فعالیت ها بحث می کند(6) و همچنین به مجموعه اى از مبانى و اهدافى گفته می شود که جامعه ترجیح می دهد بر  مبناى آن زندگى خویش را اداره کرده و مشکلات عملى خود را حل کند.(7)
 مفهوم اقتصاد در قرآن
اقتصاد اسلامی از منظر قرآن کریم، مجموعه ی قواعد کلّی در زمینه ی روش تنظیم حیات اقتصادی و حلّ مشکلات اقتصادی است که در راستای تأمین عدالت اجتماعی برای نیل به سعادت بشر و رسیدن به جامعه ی فاضله‌ای که تمامی پیامبران و ائمه الهی برای آن تلاش کرده‌اند مورد توجه و عمل قرار می‌گیرد.نکته ی مهم در اصول اقتصاد اسلامی این است که اقتصاد از منظر قرآن کریم، تنها یک رفتار انسانی در تولید و توزیع و مصرف نیست، که بر اساس اصول منطق ریاضی سامان می‌یابد و از هر گونه ارزش گذاری خالی است؛ بلکه هر گونه رفتاری از جمله رفتار اقتصادی و فعالیت‌های اقتصادی به عنوان یک فعل از افعال مکلفین دارای ابعاد حقوقی و تکلیفی است که در چارچوب ارزش‌های الهی باید سامان و معنا یابد. این بدان معنا است که علم اقتصاد جدا از فعل انسانی معنا نمی‌یابد و این انسان است که به اقتصاد به عنوان فعل انسانی معنا می‌بخشد و چنان که خدا می‌فرماید این فعل باید عالمانه و عاقلانه در چارچوب نظام ارزشی خلافت الهی انسان در راستای آبادانی زمین باشد.(8) در غیر این صورت موجب فساد در زمین و عبور از مسئولیت الهی انسان می‌شود.(9)
      رابطه اقتصاد اسلامی با قرآن و سنّت
قرآن و سنّت سه مقدّمه ی اساسی را برای اقتصاد اسلامی فراهم می آورد: نخستین مورد این است که پایه نظام اقتصاد اسلامی از قرآن و سنّت و فقه و دیگر علوم اسلامی که بر پایه قرآن و سنّت استوارند، استخراج می شود. دومین مورد آن است که این دو، یگانه منبع معتبر برای ارزش های مورد نیاز در تحلیل اقتصادی هستند. در قرآن و سنّت، نوع دیگری از اطّلاعات وجود دارد که همچون قضایایی ارزشی که درباره ی حلال و حرام هستند، نیست؛ بلکه به برخی متغیّرها یا روابط مهمّ اقتصادی می پردازد؛ برای نمونه: حقا که انسان سرکشی می کند، همین که خود را بی نیاز پندارد.( علق7- 6)
اهمیت اقتصاد
استقلال و شکوه و عظمت هر جامعه در گرو برخورداری از اقتصاد سالم و رفع کمبودهاست، زیرا بسیاری از وابستگی های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و نیز بروز مفاسد اجتماعی از عدم کارایی اقتصادی جوامع انسانی سرچشمه می گیرد و اصولا پیمودن مسیر تکامل و رسیدن به کمال مطلوب و اهداف عالی انسانی بدون برنامه ریزی اقتصادی و رفع نیازمندی های مادی میسر نمی شود.(10)
       تفاوت اقتصاد اسلامی  با اقتصاد غیر اسلامی
فرق بین اقتصاد اسلامی و غیر اسلامی در این است که اسلام هیچ تولیدی را روا نمی داند و لو این که دارای منافع بی شمار باشد و موجب رشد و ترقی اقتصاد گردد. در این آیه به دو مورد از آن اشاره شده است خمر (شراب) و میسر (قمار) به طور مسلم از کار شراب سازی بسیاری نان می خورند و از کشاورز گرفته تا خریدار و سازنده ی شراب و ... از آن سود می برند و البته تنها کسی که ضرر احساس می کند نوشنده ی شراب است از جمله منافع آن این است که بخش خدمات رونق می گیرد کارخانه ها به کار می پردازند کارگران مشغول به کار می گردند و بالاخره درآمدها افزایش پیدا می کند ولی در مقابل آن مضرات اقتصادی و جسمی زیادی برجا می گذارد از جمله ضررهای اخلاقی-ضررهای عقلی که عقل زایل می شود و تصرفات عقل را نامنظم می کند و مجرای ادراك را در حال مستی و قمار تغییر می دهد و از جمله ضررهای اخلاقی که دست به تمام جنایت ها می گذارد و ایجاد کینه می کند و تجاوز به ناموس دیگران و ناسزاگویی به مردم می باشد و نیز ضررهای اجتماعی آن این است که سرمایه ها در جامعه راکد می شود ودرآمدها حرام می شوند پس در این صورت منافعش محدود می گردد و مضرات  آن کبیره است. (11)
خصوصیات اقتصاد سالم از دیدگاه اسلام
یكی از اهداف اقتصاد اسلامی توسعه و رشد است (12)یکی از اصول اولیه ی اقتصاد سالم حیات و قابلیت رشد و نموّ ثروت است، همان طوری كه ازشرایط اولیه ی یك اجتماع سالم اقتصاد سالم است. اقتصاد سالم یعنی اقتصاد قائم به ذات و بی عیب و غیرقائم به غیر. جامعه باید بنیه اقتصادی سالمی داشته باشد، مبتلا به كم خونی اقتصادی نباشد و اگرنه، مانند یك مریض كم خون و یا مریضی كه دستگاه قلب و جهاز دمویّه اش خراب است همیشه مریض خواهد بود. گمان نمی رود هیچ عالم و بلكه هیچ عاقلی منكر لزوم و ضرورت اقتصاد سالم باشد. از نظر اسلام هدف های اسلامی بدون اقتصاد سالم غیرقابل تأمین است. اسلام می خواهد كه غیر مسلمان در مسلمان تسلط و نفوذ نداشته باشد. این هدف هنگامی میسر است كه ملت مسلمان در اقتصاد نیازمند نباشد و دستش به طرف غیر مسلمان دراز نباشد، (13)
 شاخصه های اقتصاد سالم
مصارفی که در راه بهبود رفاه جامعه انجام می‌شوند، حلال و مشروع و مصارفی که موجب ضرر و زیان به حقوق جامعه می‌شوند، حرام هستند. برقراری عدالت ، مبارزه با ظلم ، ظلم ستیزی ، اجرای اصل مساوات، مبارزه با قانون شکنی،  مبارزه با رشوه خواری مراعات کرامت انسان ها احترام به حقوق مردم تامین سعادت انسان ها در  دنیا وآخرت ، اصالت دادن به تولید ، مشارکت دادن مردم در تولید ، مبارزه با رانت خواری،  اصالت دادن به کار وتلاش ، مبارزه با انباشت ثروت های راکد ، مخالفت با  اسراف وتجمل گرایی ، مبارزه با استثمار و بهره کشی از دیگران، رسیدگی به محرومان واقشار آسیب پذیر ، اهتمام به اصول عدالت اجتماعی ، اهتمام به کسب حلال ، سربلندی جامعه ی اسلامی در جهان و... (14)
فعالیت های اقتصاد ناسالم
اﻗﺘﺼﺎد ﺳﺎﻟﻢ، زﻳﺮﺑﻨﺎي ﺟﺎﻣﻌﻪ ی ﺳﺎﻟﻢ اﺳﺖ ﻗﺮآن ﺑﺎ ﺗﺄﻛﻴـﺪ بـﺮ داد و ﺳــﺘﺪ ﻣﺸــﺮوع و ﻗـانونی ، جامعه ی اسلامی را از هر گونه معاملات ﻏﻴﺮﻗــﺎﻧﻮﻧﻲ و ﻏﻴﺮﻣﺸﺮوع و ﺑﺎﻃﻞ ﻧﻬﻲ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ و ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن را ﺑﻪ ﺳﻮي ﺳﻼﻣﺖ اﻗﺘﺼﺎدي دﻋﻮت می ﻛﻨﺪ ضایع کردن حقّ مردم در مسائل اقتصادى، یکى از بارزترین نمونه‌هاى فساد است. زیرا اقتصاد ناسالم، جامعه را به فساد مى‌کشاند.(15)از نظر اسلام هدف های اسلامی بدون اقتصاد سالم تأمین نمی شود (16) ربا ، احتکار ، کم فروشی ، کنز اندوزی ، خرید و فروش کالاهایی چون شراب ، الات قمار ، گوشت خوک و ... که برای مردم مضر است باطل و حرام است با حرص و طمع نیز انسان علاقه دارد که یک روزه ثروتمند شود و ثروت انبوهى را به دست بیاورد .با این حالت مجبور می شود راه هاى مختلفى را طی کند .خود را به مکر، حیله، کلاهبردارى و نیرنگ آلوده کند و اغلب نیز در این زمینه پیروز و موفق نمی شود؛ چون در تاریخ ثابت شده است که گناه و حالات زشت اخلاقى در عمل پیروزى ندارد. (17)
فعالیت های غیر مجاز اقتصادی در اسلام
برای تحقق اقتصاد اسلامی در جامعه باید ملاک‌های اسلامی در جامعه تحقق یافته و فعالیت‌های غیر مجاز اقتصادی در اسلام متوقف شود. در اسلام ده نوع فعالیت تجاری، ممنوع و حرام شناخته شده است؛ تا یک برنامه اقتصادی سالم در جوامع اسلامی محقق شود. بدون شک در مکتب اقتصادی اسلامی مسائل انسانی و مسائل اخلاقی از مسائل اقتصادی جدا نیست و این امر به خلاف مکتب‌های استکباری است. بسیاری از فعالیّت‌های اقتصادی و درآمدهای را که در مکتب اقتصادی غرب حلال و مجاز  شمرده شده در اقتصاد اسلام ممنوع است.
شاخصه های اقتصاد ناسالم از منظر آیات  وروایات
رباخواری (بقره، آیه ۲۷۵) و بی عدالتی (ابراهیم، ۳۴ و ایات دیگر) ، سلطه نابخردان و سفیهان (نساء، ایه ۵) کم فروشی (اعراف، ایه ۸۵)، کنزاندوزی و گردش ناسالم اقتصادی. (حشر، ایه ۷ و توبه، آیات ۳۴ و ۳۵ و.....) امام رضا(ع) درحدیثی می فرمایند:زمانی که مردمان به کارهای ممنوع دست زدند و هر چه دلش خواست عمل کرد، بدون آن که کسی نظارت کند، مردم همگی به فساد و تباهی دچار می گردند.(18)
امام  رضا (ع) خروج سرمایه از چرخه ی تولید را موجب فساد جامعه می داند. مردم به کنز و جمع اموال نزد اشخاص نیاز ندارند. اموال انباشته شده(کنز)، مایه ی فساد و طغیان و ظلم است. مال متراکم و انباشته موجب هلاکت فرد و جامعه است.(19) علت هلاکت از تکاثر و کنز، در این است که چیزی که مایه ی صلاح و بقا و پایداری مان است یعنی اموال و سرمایه ها، احتکار می شود و در انحصار اشخاص قرار می گیرد و از دسترس نیازمندان و مصالح کلی جامعه دور نگاه داشته می شود؛ و این ها همه هلاکت و نابودی است. اسراف، مصرف بی رویه مال، استثمار، استئثار، اکتناز، تکاثر، ظلم و ستم گری و حرص در جمع مال مواردی است که جزو اموری هستندکه امام رضا(ع)آن کارها را نکوهش کرده است، پیامبر اسلام (ص) می فرمایند: « کل حکره تضر بالناس و تغلی السعر علیهم فلا خیر فیها  ».. هرگونه احتکاری که به مردم  زیان رساند و قیمت [کالاها] را به ضرر آنان گران نماید، خیری در آن نیست (20)
نظر آیت اله العظمی جوادی آملی در مورد اقتصاد
مسئله اقتصاد بعد از اعتقاد جزء مهم‌ترين عناصر استقلال سياسي يك مملكت است سرّ اين كه اقتصاد بعد از اعتقاد سهم تعيين كننده دارد اين است كه مال را ذات اقدس الهي عامل قيام يك ملّت قرار داده است ملّتي مي‌تواند مقاوم باشد و مقاومت كند كه بتواند بايستد ايستادگي يك عامل قيام مي‌خواهد همان طوري كه ايستادن يك عامل قيام مي‌خواهد ايستادگي هم يك عامل قيام مي‌خواهد كسي مي‌تواند بايستد كه ستون فقراتش سالم باشد وگرنه بايد به عصا تكيه كند يا بايد بنشيند اگر ستون فقرات كسي سالم نباشد به او مي‌گويند فقير, فقير يعني فقير نه يعني ندار, آن كه ندار است به او مي‌گويند فاقد آن كه ستون فقراتش شكسته است به او مي‌گويند فقير چون كسي كه ستون فقراتش شكسته است قدرت قيام ندارد اين زمين‌گير است هرگز فقير را فقير نگفتند براي اين كه او مال ندارد براي اين كه در صدر اسلام اين همه افراد بي‌مال بودند كه بدر و احد را اداره كردند فقير را فقير مي‌گويند براي اين كه ستون فقراتش شكسته است اگر ستون فقرات ملتي كه دين آن ها است آسيب ببيند اين ملّت قدرت مقاومت ندارد بنابراين ما بايد دو كار كنيم يكي اعتقاد را كه آن ستون اصلي است حفظ كنيم يكي اقتصاد را كه يك ستون فرعي است حفظ كنيم .
پس، برابر سوره «نساء:4» « وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاء أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِيَاماً» ثروتِ ملت، ستون آن ملت است و برابر سوره «حشر:7»« كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاء مِنكُمْ»  ثروتِ ملت، خون ملت است اگر این ستون، زیر سقف باشد، همه را پوشش می‌دهد و اگر خون در تمام جامعه جریان داشته باشد هر کسی به اندازه ظرفیت و استعداد خود بتواند از آن طرْفی ببندد، این جامعه سر پا و زنده است. بنابراین اگر ملتی شغل نداشته باشد، بدهکار باشد، گرفتار بانک‌های ربوی باشد، این ملت هرگز قائم نیست، چه رسد به مقاومت، چه رسد به ایستادگی در برابر حوادث تلخ. مدیریّتِ منزّه از سفاهت، مدبریّتِ مبرّای از سفاهت، مدیریت و مدبّریتِ مبرّای از اختلاس و سرقت و رشوه و رومیزی و زیرمیزی، ملتِ منزّه از بانک ربوی- که « َیمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا» - این ملت صد در صد مقاوم است، صد در صد قائم است.
 

نویسنده: ---
تاریخ: 1399/10/20
موضوع: اقتصادی

نظرات
نام
پست الکترونیکی
وب سایتhttp://
متن
کد امنیتیکد
تکرار کد امنیتی حساس به حروف کوچک و بزرگ

منوی نشریه
شماره های پیشین
تاریخ: 1399/10/24
تاریخ: 1399/10/23
تاریخ: 1399/10/22
بایگانی
منو
جستجو
جستجو
آگهی
کنتور
امروز:
   بازدید: 18,485
   صفحات مرور شده: 18,489
روز گذشته:
   بازدید: 26,822
   صفحات مرور شده: 26,825
جمع کل:
   بازدید: 17,982,160
   صفحات مرور شده: 20,511,151

طراحی و راه اندازی وب سایت: رسانه پرداز