در حال بارگذاری
سایز فونت: 1 2 3      
صفحه اول  >> نشریه >> شماره 1635 - تاریخ 1399/10/21 >> اقتصادی
روزنامه گویه - آسیب شناسی موانع تحقق اقتصاد سالم از منظر قرآن وروایات
آسیب شناسی موانع تحقق اقتصاد سالم از منظر قرآن وروایات
کسب درآمد از راه ارائه برخی خدمات و داد و ستد بعضی کالاها، ممنوع و حرام است و در اصطلاح فقهی


قسمت دوم
صغری مولائی علی آبادی دانشجوی علوم قرآن وحدیث
مکاسب محرمه
کسب درآمد از راه ارائه برخی خدمات و داد و ستد بعضی کالاها، ممنوع و حرام است و در اصطلاح فقهی به این منابع درآمد، مکاسب محرمه گفته می شود.
 انواع معاملات حرام
1- خرید و فروش اشیاء مضره (اعم از این که زیان جسمی داشته باشد و یا زیان اخلاقی و اجتماعی) در اسلام ممنوع است، مانند خرید و فروش موادّ مخدر، اشیاء نجس و آلوده و هر چیز که سبب آلودگی جامعه گردد.
2- خرید و فروش آلات حرام آلات موسیقی حرام به ابزاری گفته می‌شود که «ویژه ی لهو و لعب بوده و با آن آهنگ‌های مناسب مجالس فساد و پایکوبی نواخته شود. این نوع از وسایل، هیچ منفعت حلالی در بر ندارد و استفاده از آن در هر حال اشکال داشته و خرید و فروش آن جایز نیست؛ هر چند به صورت لهوی نواخته نشود.»
3- خرید و فروش اجناس حلال که می دانیم از آن ها در طریق ضرر و زیان جامعه (اعم از ضرر و زیان جسمی و اخلاقی) استفاده می شود مثل فروختن انگور و سایر میوه های مشابه به کارخانه های مشروب سازی، و اجاره دادن قطار و کشتی و اتومبیل برای نقل و انتقال موادّ مخدّر، مشروبات و اشیاءِ مضر دیگر، خواه فروشنده وموجر قصد کمک به چنین کارهائی داشته باشد یا قصد نداشته باشد امّا قطعاً از این وسائل مباح در مسیر آلودگی و گناه استفاده می شود چنین معامله یا اجاره ای حرام و ممنوع است (21)
4- خرید و فروش اشیائی که باعث تقویت دشمنان خدا و دشمنان خلق خدا می شود، مانند فروختن اسلحه به چنین افراد و حتی فروختن سلاح به دزدان و قطاع الطریق، همچنین غیر سلاح از وسائلی که به آن ها در انجام مقاصدشان کمک می کند.
گر چه فقها معمولًا «سلاح» را ذکر کرده اند، ولی بعضی از فقهای بزرگ این امر را منحصر به فروختن اسلحه ندانسته و آن را چنان تعمیم داده اند که شامل هر نوع تقویت و کمک مؤثر به این گونه اشخاص می شود (خواه اسلحه باشد یا غیر اسلحه).
5- هر گونه همکاری و کمک به ظالمان و ستمگران، به صورت معاون، کارمند، کارگر، نویسنده، کارپرداز و مأمور خرید و فروش، راننده، و امثال آن ها و به طور کلّی «جزء دستگاه و تشکیلات آنان بودن» هر چند عمل او مستقیماً ظلم و ستم نباشد.
6- هر گونه تبلیغات مضر و زیان بخش (چه زیان جسمی داشته باشد و یا اخلاقی و هر گونه وسائلی که مخصوص این کار است ممنوع است و خرید و فروش آن ها حرام اعم از این که نام کتب ضلال بر آن ها گذارده شود، یا نه، امّا به هر حال مضر و زیانبخش باشد و تمام کسانی که کارمند این گونه دستگاه هاو مؤسسات می شوند) کارشان حرام و حقوق آن ها نیز حرام است.
7- هر گونه تقلّب و ساختن جنس تقلّبی و خرید و فروش آن ها ممنوع است (تقلب چون یک نوع ظلم به دیگری و پایمال کردن حق دیگران است در قرآن و کتب روایی آیات و روایات فراوانی در مورد رعایت حق دیگران و ظلم نکردن به دیگران آمده است.
8- گرفتن اجرت و حقوق در برابر انجام وظیفه ای که به عنوان یک واجب بر عهده ی انسان گذارده شده است، ممنوع است، هیچ کس نمی تواند مثلًا در برابر جهاد با دشمن و یا امر به معروف و نهی از منکر و یا قضاوت و یا تعلیم و تربیتی که جنبه ی وجوب دارد، حقوق و اجرت و پاداش بگیرد چرا که همه ی این ها به عنوان یک وظیفه ی شرعی بر عهده ی هر مسلمانی گذارده شده، و در برابر انجام وظیفه ی واجب نمی توان چیزی دریافت کرد، و کسانی که در این راه ها تمام وقت یا به طور موقّت، خدمت می کنند اگرنیاز داشته باشند باید به وسیله ی بیت المال تأمین شوند. (22)
9- گرفتن هر گونه رشوه برای باطل نمودن حق و یا احقاق باطل، ممنوع و حرام است.
10- احتکار و ذخیره کردن مواد غذائی در حالی که مورد نیاز مردم است و به اندازه کافی در بازار وجود ندارد ممنوع است و حکومت اسلامی می تواند محتکران را مجبور به فروش کند و اگر بخواهند در تعیین نرخ به مردم اجحاف کنند آن ها را وادار به تنزل نماید، و در صورتی که خودشان اقدام به این کار نکنند حکومت اسلامی با در نظر گرفتن مصالح همه، اقدام به تعیین نرخ می کند.در مورد غیر مواد غذائی اگر نیاز شدید و مبرمی به جنس احتکار شده بوده باشد و ادامه ی احتکار سبب اختلال نظام جامعه اسلامی گردد، حکومت اسلامی می تواند همانند موادّ غذائی با آن عمل کند.
 پیامدهای درآمد حرام
کسب مال حرام اصول اخلاق اجتماعی را از هم می پاشد. به طوری که حرامخوار برای به دست آوردن خرج زندگی، تن به هر ذلّتی می دهد. نیت افراد تغییر می کند و هر کس به فکر این می افتد که چگونه جیب دیگران راخالی کند. روح برادری و نوع دوستی از جامعه رخت بر می بندد و در نتیجه، اخلاق اجتماعی درجامعه به خطر می افتد، چه این که تغییر سرنوشت اجتماع در گرو تغییراخلاق و رفتار مردم است
مفهوم شناسی موانع تحقق اقتصادسالم
ربا
يعنی زيادی، و در اصطلاح عبارت از دريافت بيش از حق خود در داد و ستد يا قرض است. حرام بودن ربا در قرآن و روايات از مسلمّات است و جزو گناهان کبيره محسوب می شود. ربا برخلاف نامش، نه تنها موجب زياد شدن دارايی انسان نمی گردد بلکه به اراده ی خداوند، نابود می شود .
ربا در قرآن
  رباخواری از نظر قرآن حرام است. وعده آتش برای رباخواران،  فرمان دوری گزیدن و نگرفتن ربا به مؤمنان، نافرمانی از دستور او در مورد ترک ربا به معنای اعلان جنگ با خدا و پیامبر(ص) است «یآ ایها الذین امنوا لاتاکلوا الربوآ اضعافا مضاعفة و اتقوالله لعلکم تفلحون، و اتقوا النار التی اعدت للکافرین، و اطیعوا الله و الرسول لعلکم ترحمون»( آل عمران 130، 131، 132.) «ای کسانی که به دین اسلام گرویده اید ربا مخورید که دایم بهره بر سرمایه افزایید تا چند برابر شود از خدا بترسید و ترک این عمل زشت کنید باشد که سعادت و رستگاری یابید، و بپرهیزید از آتش عذابی که برای کیفر کافران افروخته اند و از حکم خدا و رسول او فرمان برید باشد که مشمول رحمت و لطف خدا شوید.»
در رابطه با ربای «اضعافا مضاعفة» برخی از مفسران، آن را به «ربح مرکب» تفسیر کرده اند که بعد از پایان دوره اول و تداوم قرض، در مرحله بعد بر سود نیز ربا تعلق می گیرد و این موجب تراکم سرمایه می شود؛ بعد از چند دوره بدهی چند برابر و موجب ورشکستگی بدهکار خواهد شد. (23)  
ربا در روايات
رسول خدا (ص) به حضرت علی (ع ) فرمودند :  یا علی زمانی بر این مردم می‌آید که هیچکس از شر ربا در امان نمی‌ماند و اگر هم ربا خوار نباشد قوائی از ربا دامنگیر او خواهد شد. به خدا قسم، ربا در بین این امت مخفی تر و پنهان‌تر است از جای رد پای مورچه در صفا و مروه. بدترین رباها مسخره کردن و کوچک شمردن آبروی مؤمنان است. کسی که ربا را حلال بداند و آن را بگیرد کافر است و قتلش واجب. (24)
پیامبر اکرم (ص) در می‌فرماید :  دِرْهَمُ رِباً یَؤکُلُهُ الرَّجُلُ وَ هُوَ یَعْلَمُ، اَشَدُّ عِنَداللهِ مِنْ سِتَّةٍ وَ ثَلاثینَ زَنْیَةً. یک درهم ربا که انسا ن دانسته گیرد در نظر خدا بدتر از سی و شش زنا است.(25)
 اسراف
واژه شناسان اسراف را تجاوز از حد در تمامی کارهای انسان (26) و مکارم شیرازی مصرف زیاد و زیاده روی در کمیت و کیفیت و بیهوده گرایی و اتلاف در مال (27)
     اسراف در قرآن
از دیگر موانع اقتصاد سالم اسراف است که قرآن کریم عمل اسراف را از گناهان کبیره معرفی کرده است (28)
اسراف در روایات
دعاى اسراف کاران در درگاه خداوند پذیرفته نیست.(29) طبق فرمایش امام صادق (ع) آن چه در شأن انسان نیست بخرد، بپوشد و بخورد؛ نشانه‌ی اسراف است(30)
 احتکار
در اصطلاح عبارت است از: انبار كردن طعام به منظور گران فروختن. «احتکار عبارت است از کاهش دادن یا متوقف کردن جریان توزیع کالا توسط همه یا برخی از فروشندگان به طور موقت. این اقدام فروشندگان با توجه به وضع بازار و به خصوص تقاضای تحریک شده خریداران به منظور بالا بردن قیمت و درآمد حاصل از افزایش قیمت کالا صورت می‌گیرد. (31)
احتکار در قرآن
«الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ(همزه/ 2) کسی که مالی را جمع می‌کند و از شمردن مکرر آن لذت می‌برد»  احتکار مقدمه گران فروشی است. گروهی از بزرگان با استناد به احادیث اهل بیت، گران فروشی را یکی از نشانه‌های آخر الزمان می‌دانند: «پیش از ظهور حضرت قائم (عج) از سوی خداوند برای مؤمنان نشانه ‏هایی است.  آن‌ها همان گفته خداوند در سوره بقره، آیه 155 است که فرمود: و شما (مؤمنان) را پیش از ظهور قائم (عج) به چیزی از ترس و گرسنگی و کمی دارایی ‏ها و جان ‏ها و میوه ‏ها می‌‏آزماییم؛ پس صابران را مژده ده؛ آن گاه فرمودند:... مراد از گرسنگی، گرانی قیمت‏ هاست و منظور از کمی دارایی‏‌ها، کسادی تجارت و کمبود درآمد است و مقصود از نقصان جان‏‌ها، مرگ‏‌های فراوان و سریع و پی در پی است و مراد از کمبود میوه ‏ها، کمبود عایدات و محصولات کشاورزی است. پس صابران را بشارت باد به تعجیل ظهور قائم (عج) در آن هنگام.»( 32‏)
احتکار در روایات
«آن که به بازار ما چیزی وارد می‌کند، مانند کسی است که در راه خدا جهاد می‌کند و آن که در بازار احتکار می‌نماید، مانند کسی است که در کتاب خدا کافر به شمار می‌آید.» «وارد کننده روزی می‌خورد و محتکر لعنت می‌برد.»
 اتراف
 اتراف به معنای برخورداری از نعمت فراوان و غرق شدن در شهوات و خوش گذرانی های توأم با غرور و طغیان است. پدیده اتراف، زمینه‌ساز تکذیب حق و مقابله با پیامبران و مصلحان اجتماعی، فساد اخلاقی و رفتاری، نابودی فرهنگ‌ها و تمدن‌هاست. (33)
اتراف در قرآن
وَ أتَرَفْناُهُمْ فِیِ الْحياِةِ الدُّنْیْا ؛ اشراف قوم نوح که ما در زندگی دنیا بهره مندشان کرده بودیم (المومنون،33) از دیدگاه قرآن کریم (هود،116؛ انبیاء،13 اسرا، 16؛ مومنون،64؛ سبا،34؛ زخرف،23)
      اتراف در روایات
اتراف درمورد نعمت هایی به کار می رود که سبب، تنّعّم گرایی، دنیاپرستی، سرمست گشتن و سرکش شدن افراطی در برخورداری از نعمت ها و امکانات است؛ به ویژه در جوامعی که تبعیض و تفاوت و تنگدستی و محرومیت در  آن ها حضور دارد، هر کس بیش ازحد معمول از امکانات بهره برد و با استفاده از قدرت و ثروت خویش به ریخت وپاش و پرخرجی گراید، مترف است(34)
تکاثر
تکاثر از ماده کثرت به معنی تفاخر و مباهات و فخرفروشی بر اموال و اولاد نسبت به یکدیگر است کاثر به معنای مسابقه دو طرف در فزونی مال و مقام است(35) « تکاثر آن است که افراد  می خواهند مال و اعتبار خویش را زیاد کنند آن هم رقابت در کثرت » (36)
تکاثر در قرآن
«ألَهْیکُمُ التَّکاثُر» یعنی مشغول کرد شما را از طاعت خدا و از ذکر آخرت تکاثر به اموال و اولاد و مفاخرت به زیادی آن ها (37) «اعْلَمُوا أنَّماَ الْحياُةُ الُّدُّنيْالعِبٌ َوَلهْوٌ َوَ ِزِينَ َوَ تفَاخُر بيَنكَمْ َوَ تكَاثُر فىِ الْامْواِلِ َوَ الْاوْلاِدِ» (سوره حدید،آیه 20)بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمل پرستی و تفاخر در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.
 تکاثر در روایات
امام رضا(ع)می فرماید: نخستین کسی که داخل جهنم شود حاکمی است که دادگر نبوده و ثروتمندی است که حقوق مالی را پرداخت نکرده است» (38)
تورم
 «تورم» ریشه ی بسیاری از ناهنجاری ها و رفتارهای ناپسند در جامعه است و از دیگر موانع اقتصاد سالم ، تورم است که پیامدهای زیانبار بسیاری بر جای می گذارد که مهم ترین آن ها، تأثیر بر سطح زندگی مردم، مختل کردن نظام تولید و سرمایه گذاری، به وجود آوردن رانت های اقتصادی و تشدید مفاسد اقتصادی است.در صورتی  که اگر تورم در جامعه مهار شود، اقتصاد از ثبات برخوردار می شود و منتج به اوضاع اجتماعی بهتر برای افراد جامعه می گردد.
 تورم در روایات
امام علی (ع) برای جلوگیری از ایجاد تورم، خود از قیمت ها در بازارها سؤال می کرد  و افرادی را برای نظارت بر قیمت ها و کنترل بازار می گماشت (39)
 فقر
ریشه ی اصلی مشکلات اقتصادی در عملکرد نادرست بشری، به‌ویژه در توزیع ناعادلانة ثروت است این معضل، خود عامل بروز بسیاری از مشکلات و مفاسد اجتماعی و اخلاقی در جامعه می‌گردد. فقر رذيلت اجتماعى است و موجب كفر و نقصان در انسان است (40)
 فقر در روایات
فقر در سخنان امام على (ع) پديده زشت اجتماعى است كه امام آن را به پست‏ترين صفت ها توصيف مى‏كند صفت هايى واقعى كه ماهيت و ابعاد زشت آن را بر بشريت منعكس مى‏كند . اى فرزند بيم دارم كه تو فقير شوى پس به خدا پناه ببر از فقر زيرا فقر سبب نقص در دين و سرگردانى عقل و ايجاد كننده دشمنى است فقر نه تنها بر رفتار اجتماعى انسان فقير اثر مى‏گذارد بلكه آثار بدى بر دين و عقل انسان بر جاى مى‏نهد پس اگر اين دو سرمايه مهم از او گرفته شود از نظر اجتماعى فرو مى‏پاشد و به عنصرى نا مطلوب و بيهوده در جامعه بدل مى‏شود «كَادَ الْفَقْرُ أَنْ يَكُونَ كُفْرا » نزديك است کار فقر به کفر بشود. (41)
کنز وزراندوزی
فزونخواهى و تکاثرطلبى و کنز کردن اموال و دارايی ها، فرد و جامعه را به سوى تباهى می کشاند و خداوند صريحا ثروت اندوزى و گنجينه سازى اموال را تحريم کرده است و به مسلمانان فرمان می دهد که اموال خويش را در راه خدا و بهر ه گيرى بندگان خدا به کار اندازند، و از اندوختن و ذخيره کردن و خارج ساختن آن ها از گردش معاملات به شدّت بپرهيزند، در غير اين صورت بايد منتظر عذابى دردناک باشند.(42)
 کنز وزراندوزی در قرآن
«وَ الَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ وَ لا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ. يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي  نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ »(سوره توبه ، آیه  34-35)کسانى که زر و سيم مى اندوزند و آن را در راه خدا انفاق نمی کنند آنان را به عذابى دردناک مژده ده؛ روزى که آن [زر و سيا] را در آتش دوزخ بتابند و با آن پيشانی ها و پهلوها و پشتهاى آنان را داغ نهند[و گويند:] اين است آن چه براى خويشتن می اندوختيد، پس آن چه می اندوختيد بچشيد .
 

نویسنده: ---
تاریخ: 1399/10/21
موضوع: اقتصادی

نظرات
نام
پست الکترونیکی
وب سایتhttp://
متن
کد امنیتیکد
تکرار کد امنیتی حساس به حروف کوچک و بزرگ

منوی نشریه
شماره های پیشین
تاریخ: 1399/10/24
تاریخ: 1399/10/23
تاریخ: 1399/10/22
بایگانی
منو
جستجو
جستجو
آگهی
کنتور
امروز:
   بازدید: 18,448
   صفحات مرور شده: 18,452
روز گذشته:
   بازدید: 26,822
   صفحات مرور شده: 26,825
جمع کل:
   بازدید: 17,982,123
   صفحات مرور شده: 20,511,114

طراحی و راه اندازی وب سایت: رسانه پرداز